2/ Cái quải :

Cái quải là tiếng địa phương, đó là cái ách, cái vai cày như nhiều vùng khác thường gọi. Cái quải là một khúc gỗ hơi uốn cong mắc lên cổ trâu bò để chúng kéo cái cày, cái bừa và cả kéo xe. Cái quải có hai loại : quải đơn dành cho riêng 1 con trâu hay 1 con bò cày bừa và quải đôi dành cho 2 con trâu hay 2 con bò cày bừa.                   

 

Cái quải đôi (Ảnh: VTD)

Ngày trước, nông dân trong tỉnh cày bằng trâu hay bò đôi, không cày một con như ở các tỉnh khác. Do đó phải đẽo quải đôi để mắc lên hai cổ đôi trâu, bò. Hình dáng cái quải đôi tựa như cánh cò đang dang cánh bay. Cuối hai đầu cái quải tra thêm một đoạn cây dài, thẳng xuống khoảng 0,5m to bằng cán rựa gọi là cây ống, giữ cổ 2 con trâu đứng kề sát nhau. Lại thêm một sợi dây ống đánh xoắn lại làm bằng dây rừng, choàng phía dưới cổ của mỗi con trâu. Hai đầu sợi dây ống móc vào 2 cái chốt bên trên cái quải. Khi đôi trâu hay bò bị mắc đứng chung trong cái quải thì chỉ ra sức kéo cày chứ không thể di chuyển tự do được.

Nông dân trong tỉnh thường cày đôi. Đó là vì người nông dân rất thương, rất quý trọng con trâu, con trâu là đầu cơ nghiệp, không nỡ để nó cày một mình, đỡ cái quải nặng nề trên cổ. Nhà nào chỉ có một con trâu hay một con bò, họ không cày bằng cái quải chiếc mà đi thuê mướn hay lấy công đổi việc trâu, bò của ai đó để cày với con trâu, con bò của mình bằng cái quải đôi.

3/ Dây ống và dây nài :

Dây ống là một sợi dây, một đầu gắn liền với đầu phía ngoài của cái quải. Một cái quải đôi luôn có 2 đoạn dây ống ở hai bên. Dây ống được dùng bằng một sợi dây nho rừng gấp đôi lại xoắn chặt vào nhau thành một đoạn dài hơn 1m. Dây ống không thể dùng những mảnh cật tre chẻ mỏng giùn xoắn lại với nhau, vì làm bằng tre dễ bị mục, giòn khi sử dụng. Người ta tìm những sợi dây nho rừng trên núi, có đặc tính dẻo dai, làm dây ống rất tốt, có thể dùng 6 – 7 năm. Người ta tìm những sợi dây nho rừng dài, suôn, to hơn đầu ngón tay cái, gọt cắt sạch những nhánh nhỏ. Sau đó, người ta gấp đôi sợi lại, dùng chân đạp thật chặt ở chỗ gấp đó. Dùng hai tay vặn dây xoắn lại, chiều dài sao cho đủ bao choàng cổ trâu vào cái quải. Người ta có thể làm nhiều sợi dây ống dự bị thay thế, treo phía trên bếp, khi cần lấy ra dùng.

Công dụng của dây ống là để bao dưới cổ con trâu cày, hai đầu dây móc vào hai cái chốt ở trên cái quải của mỗi bên. Đầu dây ống bên ngoài gắn kết luôn vào đầu quải phía ngoài, còn đầu dây ống bên trong chỉ để móc vào chốt khi bắc trâu cày và mở ra khi trâu cày xong. Nhờ có dây ống kèm cổ phía ngoài của mỗi đầu quải và được bao thêm cái dây ống từ dưới cổ trâu vòng lên, do đó, khi đôi trâu đã bị mắc vào cái quải để kéo cày, hay khi mắc quải vào mà chưa mắc vào cái cày thì chúng không thể tách rời đi riêng ra được. Kiểu như :

Gái có chồng như chung tròng vào ống quải

Chồng đâu vợ đó, nào dám cãi đi riêng…

Dây nài là một vòng tròn làm bằng dây rừng hay nan cật cây tre, đánh xoắn như dây ống nhưng liền mối. Dây nài dùng để nối liền nơi giữa cái quải với đầu cây đỏi ở phía trước và nối liền đầu cây đỏi phía sau với cái cày.

4/ Cái bừa :

Cái bừa là nông cụ dùng để làm nhỏ, tơi xốp đất, làm nhuyễn đất thành một lớp đất bùn nhão ở ruộng nước, san phẳng mặt ruộng, làm gốc rạ xác  cỏ dìm xuống bùn sau khi ruộng được cày, và cũng được kéo bằng sức trâu hay bò. Trước khi gieo cấy hay sạ lúa, ruộng phải được bừa kỹ. Tùy theo đất ruộng mà bừa nhiều lần hay ít lần. Cái bừa hoạt động được trên đất thổ khô hay trên ruộng nước.

Người dân trong tỉnh đều dùng cái bừa có cùng một kiểu dáng, gọi là bừa răng.

Cái bừa răng  (Ảnh: Võ Khoa Châu)

Bừa răng gồm có các bộ phận : thân bừa, gọng bừa và răng bừa.

  1. a) Thân bừa được chế tác từ gỗ thuộc loại danh mộc, có đường kính khoảng 6 – 7cm, chiều dài khoảng 1,2 – 1,5m, gáy cao khoảng 6 – 7cm, được bào chuốc bằng phẳng. Người điều khiển trâu bò bừa sẽ đứng trên thân bừa này. Phần trên có đục 2 cái lỗ có khoảng cách độ 0,7m để xỏ gọng bừavào.
  2. b) Gọng bừa haycáng bừa là 2 cây tre đực già hay 2 cây rừng thật chắc gắn vào thân bừa. Đầu 2 cây gọng gắn kết vào thân bừa dang xa ra khoảng 0,7m. Phía trước 2 đầu cây gọng ghép sát lại và một cái chốt (con sẻ) tra vào xuyên qua giữ chắc giữa 2 gọng bừa và thân bừa. Giữa 2 gọng bừa cột thêm bằng sợi dây thừng khoảng 1m, để khi người điều khiển đứng lên thân bừacầm sợi dây đó để giữ thăng bằng.
  3. c) Mặt dưới của thân bừa là răng bừa. Răng bừa thường làm bằng gốc tre đực già cắm chặt cố định vào một số lỗ phân bố đều theo chiều dài của thân bừa, có khoảng cách đều nhau. Răng bừa có chiều dài khoảng 10cm. Có những vùng, răng bừa được làm bằng gỗ hay bằng sắt.

5/ Cái dọc :

Nông cụ gắn liền với cái bừa gọi là cái dọc. Ngày nay cái dọc biến mất bóng dáng. Cái dọc đẽo bằng cây hình dáng tựa như một khối tam giác, nhưng ở đỉnh không nhọn. Giữa mặt cái dọc gần cạnh huyền người ta tra vào một đoạn cây săng hay cây tầm vông to bằng cán rựa, dài chừng 0,5m, gọi là cán dọc. Nông cụ này không sử dụng thường xuyên như cái cày hay cái bừa, thế nhưng bắt buộc mỗi nhà nông phải có. Công dụng của cái dọc là cột vào sau cái bừa để cắt rỗng làm đám “sướng mạ” (ruộng gieo mạ).

6/ Roi cày và roi bừa :

Roi cày và roi bừa là hai loại roi để người nông dân đi cày và đi bừa đánh thúc trâu bò. Roi được làm bằng cây song mây. Cây song mây này thường được người Thượng trú ở gần núi đào lấy cả gốc đem xuống chợ đổi lấy muối, lấy chó … hay bán lấy tiền của người Kinh. Cây mây làm roi tốt là loại mây rắc to bằng ngón tay cái, phải đào lấy luôn gốc. Cây mây này phần thân và ngọn được dùng làm thân và gốc của roi. Phần ngọn roi được chắp nối bằng một cây mây nhỏ hơn ngón tay út, cũng phải đào lấy luôn gốc. Cây mây nhỏ chắp với thân roi cày, phần gốc cây mây phải chắp phía trên mút đầu roi cày, để khi đánh trâu bò lâu không bị dập. Sau đó, dùng dây mây chẻ nhỏ bó 2 đầu nối của roi cày cho đẹp. Cây roi cày phải dài trên 2m mới đánh tới lưng trâu khi cày ruộng.

Cây roi bừa thì có chiều dài ngắn hơn, chỉ cần dùng đoạn cây mây chắp ở ngọn roi cày là đủ, vì người đi bừa đứng trên thân bừa sát lưng trâu hơn khi điều khiển trâu cày.

(còn tiếp)

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *