7/ Cái phảng, cái rựa :

Cái phảng, tiếng gọi của miền Trung và miền Nam, còn miền Bắc và Bắc Trung Bộ gọi là cái phạng. Cái phảng có lưỡi dài hơn cái phạng, cán phảng ngắn hơn cán phạng, là dụng cụ dùng để phát cỏ, chặt cây bụi … Riêng tại tỉnh Khánh Hòa nhiều vùng gọi là cây mác vì mũi của nó giống mũi cây mác, là một thứ vũ khí thời xưa, lưỡi dài, rộng bản, mũi nhọn, cán dài.

Cái phảngcòn gọi là phảng phát bờdao phát bờrựa phát bờ. Cái phảng phát bờ và cái rựa có khác nhau về cái cán, khác nhau về cái lưỡi bằng sắt và khác nhau về công dụng. Cán phảng làm bằng cây săng hay cây tre đực nhỏ, dài khoảng 0,85m, cán rựa thì ngắn hơn, khoảng 0,4 – 0,5m. Lưỡi phảng rèn bằng thép giống như mũi mác, dài 30cm, khoảng giữa rộng 6cm, hai đầu lớn hơn. Trên lưỡi (sống lưng) hơi cong, dưới mỏng, bén. Mặt phảng là một mặt phẳng, đầu trước của lưỡi phảng, nhọn, đầu sau cắm tra vào cáng, được gắn chặt bằng 5 khoen sắt tròn và một khoen lớn, kèm theo một khoen phụ, gắn thật chặt vào phía trên cùng, áp sát với đuôi lưỡi phảng. Đường lưỡi không cần bén như dao rựa. Lưỡi rựa thì hình hơi cong.

Cái phảng cũng đã đi vào câu ca địa phương trong tỉnh :

Con cuốc lẻ đôi còn ngồi than khóc

Huống chi thiếp với chàng phân tóc lìa tơ

Cùng nhau vác phảng chém bờ

Hãy chém đường sống, lưỡi giơ lên trời.

 

Dùng phảng phát cỏ bờ (Tranh Henri Orger)

Cái phảng chỉ dùng để phát cỏ bờ ruộng nước trước khi cày, nếu bờ ruộng khô, người ta dùng cuốc. Người cầm phảng đứng trên bờ ruộng chém vào bờ cỏ phải đi lùi, không đi tới. Cái phảng không dùng như cái rựa. Cái rựa dùng để chặt cây, bổ củi nhỏ, phát cây nhỏ trên rẫy, vót nan … Có khi, nếu diện tích ruộng nhỏ người ta có thể dùng rựa để phát cỏ bờ.

 

Cái rựa (Ảnh: NVB)

Cái phảng (cái mác) cũng là vũ khí trang bị cho Việt Minh. Ngày nay, người ta ít dùng cái phảng trong công việc làm ruộng.

8/ Cái cuốc :

Có người cho rằng cái cuốc xuất hiện rất sớm trước khi nghề trồng trọt xuất hiện, được sử dụng trong nhiều công việc và phổ biến trên toàn thế giới. Cuốc là nông cụ dùng tay trong việc làm đất, trên ruộng khô, trong các loại hình vườn, có thể là vật tiêu biểu cho nghề làm vườn của nông dân ta. Trong Vân Đài loại ngữ (sđd) của Lê Quý Đôn có ghi lại cái cuốc, gọi là “ cái cược, là đồ làm ruộng; nông gia khai khẩn ruộng đất, dùng nó để phá hoang ruộng vườn, đồi núi; có thứ lớn, thứ nhỏ khác nhau, tổng danh là cược, mà tiếng nước nhà gọi là “cái cuốc” “ (trang 425).

Có hai loại cuốc : cuốc ta và cuốc tây.

Cuốc ta có hình bầu tròn như tai voi, dùng để cuốc đất mềm, làm sướng mạ hay cuốc cỏ trong vườn. Cuốc ta loại to gọi là cuốc bàn, cán làm bằng gỗ thuộc loại gỗ tốt, dài khoảng 1,5m tra họng ngang lưỡi cuốc. Lưỡi cuốc bằng sắt, hình dáng giống như lưỡi mai, rộng khoảng 20 – 22cm. Cuốc bàn dùng để vét rãnh khoai, đậu, khơi rãnh ruộng mạ. Cuốc bàn không dùng để cuốc ruộng, phát bờ … Công việc này người ta dùng cuốc tây, phân biệt với cuốc cha ông ta dùng trước đó là cuốc ta.

Cuốc tây có cán cuốc bằng một đoạn tre đực cứng chắc, dài khoảng 1,2 – 1,5m. Cán có nơi làm bằng gỗ. Lưỡi cuốc làm bằng sắt, hình chữ nhật, tùy theo sử dụng mà có độ to nhỏ khác nhau. Cán cuốc tra vào họng lồi ở khoảng giữa đốc cuốc và được nêm chặt lại. Cuốc tây có thể sử dụng ở các nơi đất cứng, đất rẫy.

 

Lưỡi cuốc (Ảnh: NVB)

9/ Bàn trang  :

Bàn trang có 2 loại : Bàn trang thóc và bàn trang mạTrang có nghĩa là bừa ra, cào ra cho đều, cho bằng phẳng mặt. Bàn trang là một nông cụ ngày trước làm bằng một miếng gỗ hình chữ nhật hay hình thang cân, rộng 19 – 20cm, dài 35 – 40cm. Ở giữa bàn trang, có một cái lỗ tròn để tra cán trang vào. Độ rộng cái lỗ vừa bằng độ to của cán bàn trang. Cán bàn trang làm bằng tre tươi, có độ lớn vừa cầm, dài khoảng 2m.

 Bàn trang thóc và vòng hái (Ảnh: VTD)

Bàn trang thóc dùng để cào thóc lúa, bắp đậu khi phơi trên sân gạch. Bàn trang mạdùng để làm phẳng bề mặt ruộng gieo mạ sau khi đã bừa nhuyễn đất, còn dùng để đẩy bùn trên ruộng đã cày bừa xong, từ chỗ cao đến chỗ thấp cho ruộng bằng phẳng trước khi cấy.

 Nông dân dùng bàn trang thóc (Ảnh: NVB)

Ngày nay bàn trang mạ còn dùng, nhưng không làm bằng gỗ mà làm bằng miếng sắt được bán ở các cửa hàng.

(còn tiếp)

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *